Làng
Đào Xá

Làng được chia thành hai xóm chạy song song: xóm Trong và xóm Ngoài — cả hai cổng đều hướng về Đông Nam như đón chào ánh bình minh đầu ngày. Trước mỗi xóm là hai dãy ao trong vắt, phản chiếu bầu trời và bóng đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi.

Đầu xóm Ngoài, ngôi Miếu thờ Mẫu đức Phù Đổng Thiên Vương sừng sững cùng hai cây đa cổ thụ và giếng nước làng — nơi bao thế hệ gánh nước, hẹn hò, rồi khóc tiễn con em ra chiến trận.

Vào sâu trong làng, ngôi Đình thờ Đức Phù Đổng Thiên Vương đứng cạnh cây quéo cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Phía sau Đình, con đường nhỏ dẫn ra chùa Trấn An Tự. Bên hữu là khu Văn Chỉ — nơi tôn thờ các bậc văn nhân hiền triết, nhắc nhở con cháu đời đời trọng chữ, trọng tài.

Đình, Chùa, Đền, Miếu, Văn Chỉ — quần thể kiến trúc ấy không chỉ là di sản vật chất, mà là linh hồn của đất Đào Xá.

Đầu thế kỷ XIX, một người thợ mộc tên Đào Xuân Lan đã làm một việc khác thường: ông lặn lội theo người Hoa, rong ruổi khắp nơi để học kỹ thuật chế tác nhạc cụ. Khi trở về, ông truyền dạy lại bí quyết cho dân làng — và từ đó, tiếng đục đẽo bắt đầu vang lên trên đất Đào Xá.

Hơn hai trăm năm trôi qua. Những người thợ Đào Xá giỏi nhất đã lên kinh thành Thăng Long, lập nên phố Hàng Đàn nổi tiếng trong 36 phố phường xưa. Tiếng tăm vang xa đến tận kinh đô Huế — thợ Đào Xá được tuyển vào cung đình nhà Nguyễn để chế tác nhạc cụ hoàng gia.

Năm 2009, Làng Đào Xá được UBND Thành phố Hà Nội chính thức công nhận là Làng nghề truyền thống — nơi chế tác nhạc cụ dân tộc duy nhất còn lại tại Hà Nội.

Vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch hàng năm, khi hơi xuân còn vương trên những tán đa, làng Đào Xá tổ chức Lễ dâng hương — tế nam ở Đình, tế nữ ở Mẫu. Khói hương trầm bảng lảng, tiếng chiêng trống vang lên giữa buổi sáng xuân tĩnh lặng.

Cứ 3 đến 5 năm, lễ hội lớn được mở ra với nghi lễ rước kiệu Thành Hoàng từ Đình ra Mẫu — đường làng rợp bóng cờ hoa, người người đổ về từ khắp nơi để cùng tưởng nhớ công đức bậc thần linh che chở đất làng.

Và vào những ngày cuối tháng Giêng — Giỗ Tổ nghề — cả làng nghề bỗng hóa thành sân khấu âm nhạc dân tộc ngoài trời. Tiếng đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt ngân lên giữa không gian làng quê, như lời cảm ơn gửi đến người thầy xưa đã mang về cho Đào Xá một nghề, một hồn.